گفت و گو

محمد صادقي

«... ما اکنون در يکي از آن دوران هاي گزينش به سر مي بريم، زيرا در برخورد با تجدد هستيم، و اين تجدد تحت سيطره تکنولوژي و علم است. وقتي از صبح تا شب محصول علم را به کار مي بريم، چگونه مي توانيم خود را با انديشه علمي بيگانه نگه داريم؟ در اين صورت شبيه به معرکه گيري مي شويم که پشت فرمان هواپيما بنشيند. تمام ظرافت کار در اين است که ما انديشه علمي را با فرهنگ خود سازگار داريم، وگرنه برخورد پيش خواهد آمد. کشور ايران، مانند هر کشور ديگري به يک پهنه خاک ختم نمي شود. سرشار است از يادگار و ماجرا و دستاورد فکري و هنري که مجموع آنها بار فرهنگي او را تشکيل مي دهند. اينان براي ما حافظه تاريخي هستند، چنان که گويي چند هزار سال عمر کرده ايم. بيم و اميدها، وسواس ها و آرزوهاي گذشتگان به ما انتقال يافته است و هر يک از ما يک خزانه وجدان ناآگاه تاريخي شده ايم. خصوصيت ديگر آن است که ما اکنون از طريق وسايل ارتباطي با دنياي بيرون و کشورهاي ديگر ارتباط يافته ايم. ما ديگر مانند گذشته، خود مسير خود را به تنهايي ترسيم نمي کنيم، بلکه هر واقعه در دوردست در وضع ما تاثيرگذار مي شود. بنابراين در موقعيت کنوني با چهار عامل روبه روييم؛ سنت و تجدد، دنياي درون و دنياي بيرون، و ناگزير بايد خط خود را تعيين کنيم. اين خط چيست؟ آن چيزي است که بتواند با موقعيت جغرافيايي ايران، نوع همسايگي، سوابق تاريخي، وضع طبيعي و اقليم، روحيه و روانشناسي مردم، درجه انعطاف پذيري و تغييرپذيري آنان همخواني داشته باشد... از اين رو لازم است يک ارزيابي مجدد از تاريخ ايران و ادب فارسي و تفکر ايراني صورت يابد. ارزيابي همراه با روشن بيني و نقد درست، بي طرفانه و عاري از بيم.چراهايي در برابر تاريخ و فرهنگ ايران است که بايد به آنها جواب داده شود. تا زماني که به آنها پاسخ درست داده نشده، ما نسبت به امروز و آينده خود ديد روشني نخواهيم داشت.»1

کتاب «راه و بي راه» نوشته دکتر محمدعلي اسلامي ندوشن، به تازگي از سوي شرکت سهامي انتشار راهي بازار کتاب ايران شده است. اين کتاب به دو بخش تقسيم مي شود؛ بخش نخست دربردارنده مقاله هاي نويسنده درباره موضوع هاي گوناگوني در زمينه هاي فرهنگي، تاريخي، سياسي و اجتماعي، و بخش دوم دربردارنده گفت و شنود هايي با نويسنده است. مداومت تاريخي ايران، امپراتوري فراموش شده، عسرت و عشرت در شهر مسکو، دنيايي که در راه است، بيشه زار بزه، دنيا علامت مي دهد، در معناي زندگي، ايران و جهان امروز، حالتي به نام سرگرداني فرهنگي، جايگاه زبان و ادبيات فارسي در جهان معاصر، تمدن و جنگ، دموکراسي و ديکتاتوري و... نام تعدادي از مقاله ها و گفت و شنودهاي اين کتاب است. همچنين از چينش مطالب و متن کتاب چنين برمي آيد که اين اثر تازه ادامه کتاب «ديروز، امروز، فردا» است.

دکتر اسلامي ندوشن در يکي از مقاله هاي کتاب که «از حقيقت چه خبر؟» نام دارد، با بررسي سرگذشت و شخصيت استالين به موضوع خانه به دوش بودن حقيقت مي پردازد و نکته هاي جالبي را مطرح مي کند. اينکه استالين در مقطعي «پدر ملت روس» خوانده مي شود و در مقطعي ديگر با تالي کاليگولا (امپراتور نابکار و ستم پيشه روم از سال 37 تا 41 ميلادي) مقايسه مي شود، موضوعي است که وي برگزيده تا در کنار نشان دادن چهره واقعي شخصي که در پندار شمار زيادي از انسان ها نجات دهنده بشريت لقب گرفته بود، به مفهوم حقيقت در دوران معاصر بپردازد. نويسنده کتاب «راه و بي راه» که هنگام مرگ استالين در فرانسه به سر مي برده است به مراسم عزاداري کم نظير حزب کمونيست فرانسه هم اشاره دارد و مي گويد در يک محوطه بزرگ، در حالي که بلندگوهاي قوي سمفوني «پاتتيک» بتهوون را مي نواختند، جمعيت انبوهي غمزده و خاموش ايستاده و از سخنراني هاي پرشور اشک در چشمان شان حلقه زده بود. همچنين به سروده هاي دو شاعر برجسته فرانسوي لويي آراگون و پل الوار، و اغراق هايي که درباره استالين روا داشتند، مي پردازد؛ شعرهاي پرسوزي که شاعران ديگر هم در سراسر جهان سرودند. سپس اين پرسش را مطرح مي کند که چرا و به چه دليل ماياکوفسکي، شاعر روس، در 37سالگي خودکشي کرد. چرا اين شاعر در بهشت موعود استالين از زندگي سير شد؟ چرا از بهشتي که وعده داده شده بود، پديده هاي جهنمي زاده شد؟ چراهايي که اسلامي ندوشن تلاش مي کند در مقاله خويش به آنها پاسخ دهد و خود مي افزايد پس از اينکه تب ها فرو نشست، پرده ها کنار رفت و حقيقت آشکار شد و همگان به ستم ها و کشتارهاي ناجوانمردانه يي که رخ داده بود، پي بردند تا آنجا که بوريس پاسترناک، استالين را به کاليگولا شبيه دانست. سرانجام و در تحليل نويسنده کتاب، شکست و فروپاشي نظامي که پايه گذارش استالين بود، به خاطر غيبت آزادي و صداقت رقم خورد. در بخش ديگري از کتاب «راه و بي راه» نيز که گفت و شنود نام دارد، نويسنده کتاب درباره سخنراني خود در سمينار بين المللي دانشگاه هاروارد و پيشنهادي که براي بهبود بخشيدن به وضعيت جهان ارائه کرده بود، توضيح مي دهد؛ «سخنراني که در تابستان 1967 در سمينار بين المللي دانشگاه هاروارد امريکا تحت عنوان انسان متجدد و انسان واپس مانده ايراد شد، به نکاتي درباره وضع موجود جهان اشاره داشت که متاسفانه بعضي از پيش بيني هايش در اين سه، چهار دهه به واقعيت پيوسته است. در اين مجمع که نمايندگان حدود 40 کشور در آن شرکت داشتند، پيشنهاد کردم براي آنکه مسائل جهان از ديد فرهنگي هم ديده شود- و نه تنها از ديد سياست - خوب است انجمني مرکب از فرهنگ مداران کشورهاي مختلف که نماينده ملت ها باشند و نه تنها دولت ها، تشکيل شود و مسائل حاد جهاني را مورد بحث و بررسي قرار دهد. ولو نظر آنها ضمانت اجرا نداشته باشد، لااقل مرجعي است که با ديد فرهنگي به جهان نگاه خواهد کرد. اين پيشنهاد 40 سال پيش اعلام شد، ولي دنباله اش گرفته نشد. يک علتش آن بود که پيشنهاددهنده از کشوري بود که حکومتش نسبت به اين موضوع نظر مساعد نداشت. اين پيشنهاد را در چند کشور ديگر هم عنوان کردم. به نظر مي رسد امروز بيشتر از هميشه ضرورت توجه به آن احساس مي شود.» 2 اکنون و با توجه به آنچه در چند سال گذشته رخ داده و فضاي جهاني را ناآرام ساخته، به نظر مي رسد او زودتر از ديگران توانسته به مشکلي که در راه است پي ببرد و هشدار بدهد، هرچند راهکاري که مطرح مي کند به اجرا درنمي آيد. وي در بخشي از سخنان خويش در دانشگاه هاروارد مي گويد؛«هرگز آشوب و ناسازگاري در جهان، آنچنان که ما امروز مي بينيم، وجود نداشته و اين آشوب و ناسازگاري نه تنها در بين ملت هايي جريان دارد که آشکارا با هم در ستيزه اند، بلکه در ميان طبقات مختلف مردمي که در داخل يک خاک زندگي مي کنند، نيز هست. از هر سو طغيان است و دسيسه و خونريزي. در واقع کليه عوامل براي يک جنگ بنيان کن آماده شده است و اگر مي بينيم جهان به نحو تصنعي و نسبي به زندگي صلح آميز خود ادامه مي دهد، به علت ترس از نابودي کامل کره خاک زمين است. به اين گونه ما در دوران جنگي نهاني، دروني و فروخورنده زندگي مي کنيم. اما اگر جهان، بي آنکه دست به جنگي بزرگ بزند، به زندگي خود ادامه مي دهد، نبايد تصور کند در امن و سلامت است. در جنگ نبودن، به معناي در صلح و عافيت بودن نيست. صلح واقعي آن نيست که بر ترس و زور مبتني باشد، چنين صلحي منفي است. صلح آن است که از تفاهم سرچشمه گيرد؛ صلح براي خود صلح، نه صلح براي احتراز از جنگ. دنياي امروز حکم بيمار بستري را دارد که ممکن است روزي از بيماري دراز و علاج ناپذير خود به تنگ آيد و بر آن شود که بين مرگ و زندگي يکي را انتخاب کند، يعني نابودي را. براي جلوگيري از اين پيشامد چاره يي جز اين نيست که بنيه جسمي و روحي صلح، از طريق رسانيدن قوت لازم به آن بازگردانده شود و اين ميسر نخواهد بود مگر با ايجاد حداقل تعادل در بين عوامل متعارض.»3

از ديگر مطالب خواندني اين کتاب مي توان به مقاله «دنيا علامت مي دهد» اشاره کرد، بخش نخست اين مقاله، سخنراني دکتر اسلامي ندوشن در کانون ايرانيان دانشگاه تورنتو کانادا (آبان 1387) است. وي در اين مقاله به بررسي انتخابات امريکا و چهره تغييرخواه آن باراک اوباما پرداخته و همچنين با نگاهي منتقدانه به مسائل مختلف جهان و سياست هاي غرب مي نگرد و پشتيباني از طالبان در افغانستان را (به بهانه جلوگيري از نفوذ شوروي) نمونه يي از رفتارهاي نابخردانه غرب مي خواند و اين گونه نتيجه مي گيرد که سياست هاي غرب به تداوم جهل در جهان سوم انجاميده است. در نگاه وي قرن بيست و يکم محصول بيراهه هاي قرن بيستم را درو مي کند زيرا جنگ سرد را پديده يي مي داند که با وجود هزينه شدن هزاران ميليارد از ثروت جهان نتيجه چنداني دربر نداشته است. سپس اين پرسش ها را مطرح مي کند؛ دنياي غرب که خود را داراي پيشرفته ترين تمدن مي داند، چرا طي اين 60 سال (از بعد از جنگ جهاني) هيچ قدمي براي صلح پايدار در جهان برنداشته است؟ چرا دنيا بيش از هميشه معلق در ميان جنگ و صلح به سر مي برده است؟ به باور وي در گذشته هم جنگ و ستم وجود داشته است ولي بايد آن را متناسب با دانش همان روزگار بررسي کرد، اکنون که پيشرفت هاي شگفت انگيز علمي و گسترش فضاي ارتباطي به ايجاد دهکده جهاني منجر شده چرا وضعيت جهان همچنان آشفته است؟ و بخشي از پاسخ وي نيز چنين است؛ بزرگ ترين تناقض امروز دنيا در اين دوقطبي شدن علم و انسانيت است، زيرا اين دو هيچ گاه تا اين اندازه رودررو نبوده اند.

... اما شايد بهتر باشد اين نوشتار را با قطعه يي از مقاله «تمدن و جنگ» نوشته دکتر اسلامي ندوشن به پايان برسانم که جاي بسي انديشيدن دارد؛ «... حالا چرا خواست ها به نتيجه نمي رسند، براي آنکه اصولاً ذات بشر آرزوهايش دامنه دارتر از امکاناتش است، بسياري چيزها را مي خواهد که به آنها دسترسي نمي يابد، هميشه به دنبال آرزوهاي خود دوان است. خوب، بنا به نظر فرويد اين آرزوها متراکم مي شوند، در درون به انتظار مي نشينند، به کمين مي نشينند که نوعي خودشان را بروز بدهند و اين بروز، در مواردي از طريق جنگ اتفاق مي افتد. طريق ديگر؛ عکس آن را عارفان پيشنهاد کرده اند، يعني گذشتن از سر آرزو، پشت پا زدن به آن. سعدي مي گفت؛ سعدي افتاده يي است آزاده/ کس نيايد به جنگ افتاده. آنها مي خواستند با تصفيه درون، عوامل جنگ انگيز را از خود بزدايند. نظريه وحدت وجود، که کل کائنات را يک بدنه جدايي ناپذير مي دانست، يک نتيجه عملي هم مي خواست از آن گرفته شود و آن اين بود که کل خانواده بشري با هم برادروار زندگي کنند و سعدي آن را در اين مصراع خلاصه مي کرد؛ بني آدم اعضاي يکديگرند...و عرفان چون با جنگ هاي ديني و فرقه گرايي روبه رو بود، مي خواست از طريق اين انديشه، ريشه افتراق و جنگ را از ميان بردارد...»4

پي نوشت ها؛-------------------------

1- اسلامي ندوشن، محمدعلي، راه و بي راه، تهران، شرکت سهامي انتشار، 1388، صص 7-6

2- همان، ص 201

3- اسلامي ندوشن، محمدعلي، ارمغان ايراني، تهران، نغمه زندگي، 1386، ص 12

4- اسلامي ندوشن، محمدعلي، راه و بي راه، تهران، شرکت سهامي انتشار، 1388، صص 270-269

محمد صادقي

سال هاي جنگ سرد، دوران پرفراز و نشيبي در تاريخ جهان و قرن بيستم به شمار مي رود؛ دوراني که اختلاف هاي سياسي، اقتصادي، نظامي و فرهنگي دو قدرت بزرگ جهان (ايالات متحده امريکا و اتحاد جماهير شوروي) را در برابر هم قرار داد و جهان با يک «پرده آهنين» به دو بخش شرق و غرب تقسيم شد. نخستين بار وينستون چرچيل در سخنراني مشهور خويش (پنجم مارس 1946) در کالج وست مينستر در فولتون (ميسوري) از اصطلاح «پرده آهنين» براي مشخص کردن خطي که دو اردوگاه سياسي جهان را از هم جدا مي کرد، استفاده کرد؛ اردوگاه هايي که اختلاف هاي ايدئولوژيک بنياديني با هم داشتند. چرچيل در آن سخنراني گفت؛ «از استيتن در بالتيک تا تريست در آدرياتيک، يک پرده آهنين در سرتاسر قاره کشيده شده است. پشت اين خط همه پايتخت هاي دولت هاي باستاني اروپاي مرکزي و شرقي قرار دارند. ورشو، برلين، پراگ، وين، بوداپست، بلگراد، بخارست و صوفيه همه اين شهرهاي مشهور و جمعيت پيرامون آنها در جايي قرار دارند که ما بايد حوزه شوروي بناميم، و همه به شکلي نه تنها در معرض نفوذ شوروي هستند بلکه در موارد بسيار و در مقياسي وسيع و فزاينده از جانب مسکو کنترل مي شوند...»1 در فاصله جنگ جهاني دوم تا برچيدن ديوار برلين (1989) و فروپاشي اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي (1991) هرچند جنگ سرد به رويارويي مستقيم دو ابرقدرت نينجاميد اما رقابت هاي گوناگون دو قدرت بزرگ در زمينه هايي مانند ساختن بمب اتمي، ساختن بمب هيدروژني، پرتاب ماهواره و سفينه به فضا و... و دخالت هاي نظامي شان در کره، ويتنام و افغانستان، به افزايش تنش ها در جهان مي افزود. قدرت هاي بزرگ در پاسداري از قلمرو خويش (که شامل سرزمين هاي ديگر نيز مي شد) و بر پايه همان تقسيم بندي ها شکل گرفته بودند، مقاومت فراواني نشان داده و هيچ گونه دگرگوني را برنمي تابيدند. براي نمونه هنگامي که نسيم اصلاحات در چکسلواکي (1968) به رهبري الکساندر دوبچک وزيدن گرفت و اصلاح اقتصادي، کاهش سانسور مطبوعات و بحث و گفت وگو در آن کشور با پشتيباني شهروندان آغاز شد، شوروي با اين نگراني که ممکن است حزب کمونيست چکسلواکي قدرت را از دست بدهد يا دوبچک موضع خود را در جنگ سرد تغيير دهد، سربازان پيمان ورشو را راهي چکسلواکي کرد و به اين ترتيب به بهار پراگ پايان داد. سپس لئونيد برژنف در يک سخنراني که به بررسي وضعيت پراگ مي پرداخت، تاکيد کرد هر گاه لازم باشد براي نجات سوسياليسم و تقويت آن در کشورهاي سوسياليست دخالت خواهد کرد. اما اين وضعيت پايدار نماند و کمتر از دو دهه پس از برف سنگين و نابهنگام سرخي که شکوفه هاي بهاري را در پراگ از بين برده بود، ميخائيل گورباچف در مارس 1985 رهبري حزب کمونيست شوروي را عهده دار شد و اين در زماني بود که شوروي با مشکلات زيادي روبه رو بود و برنامه هاي اصلاحي گورباچف مي توانست زمينه را براي برون رفت از مشکلات گسترده اقتصادي و سياسي فراهم سازد. ملاقات هاي سودمند گورباچف و رياست وقت جمهوري ايالات متحده، رونالد ريگان در اکتبر 1986 (ريکياويک، پايتخت ايسلند) و در دسامبر 1987 (واشنگتن دي سي) به امضاي پيمان «تسليحات هسته يي ميان برد» انجاميد، و اين يک پيمان تاريخي و سرنوشت ساز بود زيرا در پي آن تمام جنگ افزارهاي هسته يي ميان بردي که امريکا و شوروي در اروپاي غربي و شرقي در اختيار داشتند، حذف مي شد و موشک هاي هسته يي دو ابرقدرت که در اروپا مستقر بودند ديگر يکديگر را نشانه نمي گرفتند. سپس گورباچف در دسامبر 1988 با سخنان خويش در مجمع عمومي سازمان ملل متحد همگان را شگفت زده کرد. او از آزادي انتخاب در روابط بين الملل و اينکه زور و تهديد نبايد ابزار سياست خارجي باشد سخن گفت. سخنراني وي به عبارتي پيامي به کشورهاي اروپاي شرقي تلقي شد که شوروي آزادي سياسي بيشتري را تحمل خواهد کرد. پس از آن سخنراني، 500 هزار سرباز، 10 هزار تانک، 8500 جنگ افزار سنگين و 500 هواپيماي جنگي شوروي از اروپاي شرقي خارج شدند و اين خروج يکجانبه، زمينه را براي رخدادهاي مهم سال 1989 فراهم آورد و قيام هاي مردمي سراسر اروپاي شرقي را دربرگرفت. در نهم نوامبر 1989 ديوار برلين گشوده شد و ديواري که 28 سال غرب و شرق را از هم جدا کرده بود سرانجام فروريخت. در ژوئن 1990 جرج بوش پدر و گورباچف در يک نشست، موافقتنامه هاي سلاح هاي شيميايي و هسته يي را امضا کردند. گورباچف نيز وحدت آلمان و ورود آن به ناتو را پذيرفت. در نوامبر همان سال، ايالات متحده امريکا و اتحاد جماهير شوروي و 30 کشور ديگر براي امضاي منشور پاريس ملاقات کردند که نتيجه آن قرارداد عدم تجاوز ميان پيمان ناتو و پيمان ورشو بود و اين هم سند ديگري به مقصود اعلام پايان جنگ سرد به شمار مي رفت تا سرانجام در سال 1991 که درگيري هاي فراوان داخلي به فروپاشي اتحاد جماهير شوروي منجر شد، هرچند گورباچف پايان جنگ سرد را پيروزي يک طرف نمي پنداشت و آن را يک پيروزي مشترک مي دانست.

سال هاي پس از جنگ سرد، ايالات متحده امريکا که مي توانست خود را تنها قدرت بزرگ جهان بخواند بيش از هر چيز به جايگاه خود در مناسبات جديد و نظم نوين جهاني مي انديشيد و اين موضوع در سخنان جرج بوش پدر در کنگره امريکا و در 11 سپتامبر 1990 نيز به خوبي ديده مي شد؛«اتحاد جديدي از ملل در حال شکل گيري است و ما امروز در لحظه يي خاص و خارق العاده قرار گرفته ايم... از درون اين عصر وحشت زده... نظم نوين جهاني شکوفا مي شود... تحت حاکميت اين نظم جديد، تمام ملل جهان از شرق، غرب، جنوب و شمال عالم در اتحاد و رفاه زندگي خواهند کرد...»2

نياز به توضيح چنداني ندارد که در سالگرد سخنراني وي و در سال 2001 ايالات متحده با تهاجمي وحشيانه روبه رو شد، برج هاي سازمان تجارت جهاني در نيويورک فروريخت و در پي آن دو حمله، يکي به افغانستان و يکي به عراق ترتيب داده شد تا شايد تروريسم به اين شيوه نابود و با خطر تروريست ها مقابله شود و از اين رو گزينه نظامي به کار گرفته شد ولي آن طور که بايد به ريشه هاي شکل گيري تروريسم و علت هايي که به ايجاد اين پديده شوم مي انجامد پرداخته نشد. امنيت امريکا به خطر افتاد و اين براي قدرتي که خود را در سطح جهان بي رقيب مي پنداشت حس خوشايندي نمي توانست در پي داشته باشد.

اما اينکه سياستگذاري ها و استراتژي امريکا پس از برچيدن مرزهاي شرقي-غربي چه بوده و چارچوب مفهومي براي تحليل رخدادهاي پس از جنگ سرد چگونه تعريف شده است، پرسش هايي است که بدون انديشيدن به آن نمي توان به فهم درستي از رخدادهاي دوران جديد دست يافت. شايد در اين مجال بتوان با اشاره به بخشي از انديشه هاي دو شخصيت برجسته سياسي و دانشگاهي امريکا که ديدگاه هايشان در شکل گيري سياست هاي خارجي امريکا به ويژه در دهه 1990 نقش فراواني داشته است، به فهم بيشتري از موضوع دست پيدا کرد. زبيگنيو برژينسکي مشاور امنيت ملي امريکا در زمان رياست جمهوري جيمي کارتر و عضو مرکز مطالعات استراتژيک و بين الملل که در دانشگاه جانز هاپکينز و در رشته سياست خارجي امريکا نيز به تدريس مي پردازد، در کتاب «خارج از کنترل» نکته هايي را مطرح مي کند که با توجه به انتشار همزمان آن با انتشار مقاله «برخورد تمدن ها» نوشته ساموئل هانتينگتون جاي انديشيدن بيشتري مي يابد. برژينسکي در اين کتاب مي گويد به طور قطع نقشه ژئوپولتيکي جهان به طور فزاينده يي پيچيده مي شود و به جاي پديد آمدن يک نظم نوين جهاني، کشورهاي قدرتمند و ثروتمند گردهم مي آيند تا بتوانند منافع خود را بهتر حفظ کرده و مقابل رقيبان خود بايستند. او باور دارد که در جهان با صف بندي هاي جديدي روبه رو مي شويم که اگرچه امريکا مي تواند در آنها نفوذ کند اما توان امريکا براي تعيين سياست هاي داخلي آنها در حال کاهش است. به باور وي، صف بندي هاي جديد به شکل قطب هاي اقتصادي و هم به شکل اتحاديه هاي سياسي ظهور خواهند کرد.

برژينسکي سپس تقسيم بندي خود را اين گونه توضيح مي دهد؛«صف بندي هاي جهاني به صورت منظومه هاي شش گانه قدرت گاهي با يکديگر سازش و همکاري کرده و گاه در چارچوب روند سياسي مستقل و در عين حال بي ثبات با يکديگر به رقابت مي پردازند. منظومه هاي شش گانه قدرت احتمالاً به قرار زيرند.

1- منظومه امريکاي شمالي؛ عمدتاً تحت سلطه ايالات متحده امريکا و بر محور منطقه آزاد تجاري امريکاي شمالي مبتني است و قدرت منحصر به فرد بلوک اقتصادي جهان را تشکيل مي دهد که احتمالاً در طول زمان به پيوند تدريجي کانادا و امريکا منجر مي شود و شايد در مرحله يي از زمان به صورت يک کنفدراسيون امريکاي شمالي ظاهر شود.

2- منظومه اروپا؛ احتمالاً از نظر اقتصادي متحد اما از نظر سياسي به طور قابل توجهي هنوز متفرق است. از اين رو کماکان با مشکل يک آلمان قدرتمند روبه روست و در حالي که حدود شرقي اروپا هنوز مشخص نشده است، چگونگي انتقال به دوران پس از کمونيسم نيز در بلاتکليفي به سر مي برد و حوزه وابستگي آن اروپاي شرقي و بخش اعظم آفريقا را در برخواهد گرفت.

3- منظومه آسياي شرقي؛ تحت سلطه اقتصادي ژاپن است اما فاقد يک چارچوب سياسي و امنيتي مطمئن و از اين رو بالقوه نسبت به تنش هاي منطقه يي آسيب پذير است. حوزه وابستگي آن احتمالاً بخش هاي شرقي اتحاد جماهير شوروي سابق و جنوب شرقي آسيا و همچنين استراليا و زلاندنو است.

4- منظومه آسياي جنوبي؛ احتمالاً فاقد انسجام سياسي و اقتصادي است اما در عين حال در معرض نفوذ سلطه اقتصادي و سياسي گسترده خارجي نيست. در اين منظومه هند تلاش مي کند سلطه منطقه يي خود را در بخشي از منطقه تحکيم بخشد اما با مقاومت کشورهاي اسلامي واقع در غرب و شمال غربي (از جمله آسياي مرکزي) روبه رو است.

5- منظومه هلال مسلمانان؛ کشورهاي شمال آفريقا و خاورميانه (به جز اسرائيل)، شايد ترکيه (به ويژه اگر به اروپا نپيوندد)، کشورهاي منطقه خليج فارس و عراق و ايران و پاکستان و کشورهاي جديد آسياي مرکزي تا سرحدات چين را دربرمي گيرد. اين صف بندي اگرچه از مشترکات بسياري برخوردار است اما در معرض نفوذ بيگانه و کماکان فاقد يک انسجام سياسي و اقتصادي واقعي است.

6- ظهور احتمالي منظومه اوراسيا؛ يا منطقه حفره آسماني ژئوپولتيکي، زير سلطه روسيه خواهد بود؛ روسيه يي که براي مدتي در تلاش براي تعيين هويت خود است. اين منظومه سراسر منطقه اتحاد جماهير شوروي سابق را دربرمي گيرد ولي احتمالاً با منظومه هاي اروپا، آسيا و اسلام در تنش خواهد بود.» 3

وي پس از اين تقسيم بندي به روابط ميان اين منظومه ها پرداخته و در تحليل خويش به واقعيت هاي جهان کنوني هم توجه مي کند براي نمونه وي بنيادگرايان را بخش کوچکي از جهان اسلام مي خواند و گوناگوني در جهان اسلام را يک اصل قرار مي دهد. همچنين از نظر وي ممکن است در منظومه هاي شش گانه قدرت و داخل آنها درگيري هايي رخ دهد ولي درگيري هاي ميان منظومه ها را بيشتر از جنبه اقتصادي مورد بررسي قرار مي دهد. اما در نظريه برخورد تمدن ها که ساموئل هانتينگتون استاد دانشگاه و رئيس مرکز مطالعات استراتژيک در دانشگاه هاروارد در سال 1993 و در فصلنامه فارين افيرز (که از سوي شوراي روابط خارجي امريکا منتشر مي شود)4 مطرح کرد و آن را چارچوب مفهومي يا پارادايم تحليل رويدادها و دگرگوني هاي پس از جنگ سرد خواند، صف بندي ها و مرزبندي هاي ديگري شکل گرفت. هانتينگتون پس از طرح اين موضوع که هويت تمدني به طور روزافزون اهميت خواهد يافت، تمدن هاي زنده جهان را به هفت يا هشت تمدن بزرگ تقسيم کرد (تمدن هاي غربي، کنفسيوسي، ژاپني، اسلامي، هندو، اسلاو، ارتدوکس، امريکاي لاتين و همچنين تمدن آفريقايي) و خطوط گسل ميان اين تمدن ها را منشاء درگيري ها و تقابل هاي آينده برشمرد. وي با طرح موضوع غرب در برابر سايرين به عبارتي مي گفت مرزبندي ها و صف آرايي هاي تازه بر اساس تمدن ها شکل مي گيرد و کانون رويارويي هاي آينده را بين تمدن غرب و جوامع کنفسيوسي و جهان اسلام مي پنداشت. به باور هانتينگتون برخورد تمدن ها در سياست جهاني مسلط مي شد.5 وي دلايل خود را نيز اين گونه مطرح مي کرد؛

1- وجوه اختلاف ميان تمدن ها نه تنها واقعي بلکه اساسي است. تمدن ها با تاريخ، زبان، فرهنگ، سنت و از همه مهم تر مذهب، از يکديگر متمايز مي شوند...اين تفاوت ها در طول قرن ها پديد آمده و به زودي از ميان نخواهد رفت. اين اختلاف ها به مراتب از اختلاف ايدئولوژي هاي سياسي و نظام هاي سياسي اساسي تر است.

2- جهان در حال کوچک تر شدن، و کنش و واکنش بين ملت هاي وابسته به تمدن هاي مختلف در حال افزايش است. اين افزايش فعل و انفعالات، هوشياري تمدن و آگاهي به وجوه اختلاف بين تمدن ها و همچنين وجوه اشتراک در درون هر تمدن را شدت مي بخشد.

3- روندهاي نوسازي اقتصادي و تحول اجتماعي در سراسر جهان انسان ها را از هويت ديرينه و بومي شان جدا مي سازد. اين روندها همچنين دولت- ملت ها را به مثابه يک منشاء هويت تضعيف مي کند.

4- نقش دوگانه غرب رشد آگاهي تمدني را تقويت مي کند. از يک سو غرب در اوج قدرت است، و در عين حال و شايد به همين دليل، پديده بازگشت به اصل خويش در بين تمدن هاي غيرغربي نضج مي گيرد.

5- کمتر مي توان بر ويژگي ها و تفاوت هاي فرهنگي سرپوش گذاشت. از اين رو، آنها دشوارتر از مسائل اقتصادي و سياسي حل و فصل مي شوند يا مورد مصالحه قرار مي گيرند.

6- منطقه گرايي اقتصادي در حال رشد است.

7- خطوط گسل ميان تمدن ها به عنوان نقاط بروز بحران و خونريزي، جانشين مرزهاي سياسي و ايدئولوژيک دوران جنگ سرد مي شود.

همچنين برژينسکي در کتاب «خارج از کنترل» مي گويد هرچند جنگ سرد و تضاد ايدئولوژيکي ميان شرق و غرب به پايان رسيده اما امکان برخي درگيري هاي ديرينه بر سر قدرت، همچنان وجود دارد و پرسش هايي را که مطرح خواهد شد اين گونه برمي شمارد؛ چه قدرتي اروپا را کنترل خواهد کرد؟ آيا براي اين منظور ائتلافي ميان دو سوي اقيانوس اطلس، شامل ايالات متحده امريکا و اروپاي متحد به وجود خواهد آمد؟ تلاش بي وقفه در جهت بازيابي امپراتوري روسيه به کجا خواهد انجاميد و چه تاثيري بر اروپاي مرکزي و ديگر نقاط اروپا خواهد گذاشت؟ ژاپن و چين چگونه با يکديگر ارتباط برقرار خواهند کرد؟ اگر نقش امريکا در اروپا يا در خاور دور رو به کاهش رود، امريکا چگونه مي تواند موقعيت خود را در خاورميانه حفظ کند؟ البته برژينسکي پس از اينکه به بررسي وضعيت جهان پرداخته و آسيب هاي نگاه برتري جويانه غرب را مورد توجه قرار مي دهد راهکار خود را نيز ارائه مي کند. او ايجاد روابط سه جانبه ميان ثروتمندترين و دموکراتيک ترين کشورهاي جهان در اروپا، امريکا و آسياي شرقي (ژاپن) و مشارکت سازمان ملل متحد به عنوان نماينده معتبر سياست هاي جهاني را راهکاري سودمند برمي گزيند. در حالي که هانتينگتون پس از دوران جنگ سرد، نظريه يي را مطرح مي کند که بي ترديد نشانه زيرکي و تيزهوشي اوست زيرا مناسبات جهان پس از دوران جنگ سرد وارد فصلي ديگر شده و اين نيازمند طرحي تازه براي فهم مناسبات جديد جهاني است و هانتينگتون اين موضوع را به خوبي تشخيص داده و نظريه اش را با در نظر گرفتن شرايط جديد پي ريزي مي کند. وي با طرح موضوع برخورد تمدن ها، اهميت فرهنگ ها و تمدن ها را در دنياي کنوني برجسته مي سازد و در قامت يک نظريه پرداز و پژوهشگر سياسي، سطح مناسبات جهاني را از سياست به فرهنگ تغيير مي دهد و اين نکته يي بسيار مهم است که مي تواند موضوع پژوهش هاي ژرف و کارآمد باشد. اما در نگاهي ديگر نظريه هانتينگتون خواسته يا ناخواسته به «هراس از ديگري» دامن زد و اگر مي شد به بهبود وضعيت جهان پس از درگيري هاي دوران جنگ سرد اميدوار بود چنين نگاهي به مناسبات جهاني که از نقص هاي فراواني نيز برخوردار است، بر پيچيدگي هاي موجود در روابط بين الملل افزود...

به هر ترتيب، پس از 11 سپتامبر رفتارهاي غيرعقلاني و ديگرستيزانه برخي تندروها و پاسخ هاي سنگين غرب و رشد نظامي گري، به افزايش خشونت ها و فضاي مه آلود در جهان انجاميد و برخي سخنان نسنجيده نگراني هاي تازه يي را پديد آورد و سوءتفاهم ها را تقويت کرد، چنانچه برژينسکي هم در کتاب «انتخاب؛ سلطه يا رهبري» به آن اشاره دارد؛«بررسي رايانه يي سخنراني هاي رئيس جمهور پس از 11 سپتامبر تا اواسط فوريه 2003، يعني دوره يي حدوداً 15ماهه نشان مي دهد که وي عبارت مانوي- هر که با ما نيست بر ماست- (که در واقع لنين آن را ترويج کرد،) يا مشابه آن را دست کم 99 بار به کار برد. حالا مردم امريکا فراخوانده مي شدند تا از تمدن بشري و نه کم تر، در مقابل خطر ويرانگر تروريسم جهاني دفاع کنند. اين رسالت جديد ناگزير دموکراسي امريکا را بيشتر در تنگنا قرار مي داد که پيش از آن نيز به دليل نقش هژمونيک جهاني امريکا اساساً در تنگنا بود»6 دشوارتر کردن فضاي ناگواري که با تهاجم هاي 11 سپتامبر پديدار شد امريکا را در وضعيت سختي قرار داد و انتقادهاي زيادي را متوجه سياست هاي کاخ سفيد کرد؛ سياست هايي که به نظر مي رسيد نسبت به جايگزين کردن مرزهاي خونين تمدني به جاي مرزهاي شرقي- غربي دوران جنگ سرد بي ميل نيست و اين يک اشتباه بزرگ و خسارت بار بود و شايد پيروزي باراک اوباما (که منتقد سياست هاي دولت بوش بود و بر اصل گفت وگو تاکيد مي ورزيد) قبل از پايان شمارش آرا نشانه اين بود که جامعه امريکا نيز به اين اشتباه پي برده و خواهان تغيير است.

برژينسکي باور دارد «جنگ عليه تروريسم» طرحي امريکايي است و به اين ترتيب، پيش بيني هانتينگتون در مورد «برخورد تمدن ها» مي تواند پيش بيني ناگزيري (نوعي از پيش بيني که چون در انتظارش هستيم و طوري رفتار مي کنيم که رخ خواهد داد، ناگزير و حتمي است) خوانده شود. آنچه وي مي گويد از اهميت زيادي برخوردار است زيرا در جهان سياست آنچه رخ مي دهد جدا از انديشه ها، طرح ها و ديدگاه هايي که کارگزاران و کارشناسان سياسي ارائه مي دهند نمي تواند باشد و از اين رو نقد و بررسي نظريه هايي مانند برخورد تمدن ها که با نقص هاي اساسي تلاش دارد يک چارچوب مفهومي براي تحليل رخدادهاي جهان پس از جنگ سرد ارائه دهد ضروري است و بي توجهي به آن مي تواند مشکل آفرين باشد. همين بس که پس از 11 سپتامبر اين پندار نادرست مطرح شد که حق با هانتينگتون بوده و آنچه او گفته بود اکنون اتفاق افتاده در حالي که اين اشتباه بزرگي است زيرا با وجود چنين برداشتي، عده يي انسان عقب مانده و تروريست در جايگاه نمايندگان يک فرهنگ و يک تمدن قرار مي گيرند، چيزي که نزد هيچ عقل سالمي پذيرفتني نيست و به عبارتي مي توان گفت داوري هاي اينچنيني به اندازه نظريه هانتينگتون سست و شکننده است...

اما در نگاه به دو ديدگاهي که همزمان مطرح شده مي توان دريافت که صف بندي هاي جهاني به شکل منظومه هاي شش گانه قدرت در انديشه برژينسکي و صف بندي هاي تمدني در انديشه هانتينگتون تفاوت هاي اساسي با هم دارند. آنچه برژينسکي مي گويد بيش از هر چيز از يک تحليل اقتصادي و سياسي برمي آيد و به گفته خودش در پي راهکاري براي سامان بخشيدن به مناسبات جهاني است ولي آنچه هانتينگتون مي گويد فراتر از اين است و مرزهاي جديدي را به جاي مرزهاي شرقي- غربي ايجاد مي کند، شايد هم چنين انديشه يي ريشه در ذهن هاي مرزبندي شده دوران جنگ سرد داشته باشد که وي نيز پرورده آن دوران است... در پايان اين ترديد جدي تر به نظر مي رسد که گويا با وجود پايان جنگ سرد و از ميان رفتن مرزهاي ايدئولوژيک آن، هنوز سايه نگرش ها و مناسبات دوران جنگ سرد بر جهان سياست گسترده است... و شوربختانه اين يک واقعيت است.

پي نوشت ها؛--------------------------

1- بجورنلوند، بريتا، جنگ سرد، ترجمه مهدي حقيقت خواه، تهران، ققنوس، 1385، ص 36

2- برژينسکي، زبيگنيو، فرصتي دوباره، ترجمه حسن عبدي و سينا مالکي، تهران، صمديه، 1387، ص 57

3- برژينسکي، زبيگنيو، خارج از کنترل، ترجمه عبدالرحيم نوه ابراهيم، تهران، اطلاعات، 1372،

صص 224- 222

4- شوراي روابط خارجي امريکا مانند مجمعي است که آرا و انديشه هاي مختلف نظريه پردازان و دانشمندان علوم سياسي در آن بيان مي شود و پس از بررسي به شکل رهنمود براي درنظرگرفتن راهبردي مناسب به کارگزاران دولتي ارائه مي شود و به اين خاطر از اهميت فراواني برخوردار است.

5- براي مطالعه بيشتر نگاه کنيد به؛

هانتينگتون، ساموئل، نظريه برخورد تمدن ها، ترجمه مجتبي اميري وحيد، تهران، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1374

6- برژينسکي، زبيگنيو، انتخاب؛ سلطه يا رهبري، ترجمه اميرحسين نوروزي، تهران، ني، 1386،

ص 256.

برخورد درون تمدن ها

نويسنده؛ ديتر زنگهاس

مترجم؛ پرويز علوي

نشر اختران؛1388

محمد صادقي؛

 «اکنون که در آستانه سده بيست و يکم قرار داريم، آيا عصري را آغاز مي کنيم که مشخصه اصلي آن برخورد تمدن هاست؟ ساموئل هانتينگتون در سال 1993 در مقاله يي بسيار بحث برانگيز، اين پرسش را مطرح کرد. عنوان مقاله، عمداً يا سهواً، با يک علامت سوال همراه بود. هر چند در کتابي که پس از آن مقاله منتشر کرد، برخورد تمدن ها با تعريف نظم نوين در سياست جهاني سده بيست و يکم يکي شد. البته اين بار علامت سوالي در کار نبود. ايده اصلي کتاب متوجه درک سياست جهاني پس از پايان منازعات شرق و غرب بود و ديگر از مقولاتي چون منازعات سياسي قدرت، مسابقه تسليحاتي، مبارزه بر سر منابع کمياب يا اختلاف ايدئولوژيک دو ابر قدرت خبري نبود يا آنها به مقولاتي کم اهميت تنزل پيدا مي کردند. در عوض، هانتينگتون قصد داشت با تجزيه و تحليل سياست بين المللي و تحت عنوان برخورد تمدن ها، رويکرد کاملاً جديدي را به سياست بين الملل عرضه کند.»1

انديشمند آلماني، ديتر زنگهاس، در کتاب «برخورد درون تمدن ها» به بررسي فرهنگ ها و تمدن ها در جهان پرداخته و موضوع هايي مانند فلسفه بين فرهنگي در جهان امروز، آيا نگاه به گذشته حاصلي دارد، تقاضا براي نوآوري، از تکثر معنوي تا تکثر مادي، واقعيت منازعه هاي فرهنگي، ارزش هاي آسيايي و ساير ارزش ها، خواست جهت دهي مجدد به گفت وگوي فرهنگي و... را مورد کنکاش قرار مي دهد و همچنين به طور مشخص در فصل هفتم، انتقادهايي را نسبت به نظريه برخورد تمدن ها مطرح مي کند. بنا بر آنچه زنگهاس مي گويد هانتينگتون در ارائه تفسيري از تمدن هايي که خود تقسيم بندي کرده ناتوان است و تنها توانسته يکي از آنها را به خوبي تجزيه و تحليل کند و آن تمدن غرب است. ديدگاه نويسنده کتاب «برخورد درون تمدن ها» به باور نگارنده به واقعيت نزديک تر به نظر مي رسد، زيرا اگر به دقت گفته هاي پروفسور هانتينگتون را در نظريه برخورد تمدن ها مورد بررسي قرار بدهيم، آشکارا درمي يابيم که وي از شناخت عميقي نسبت به جهان برخوردار نيست، آسيا و به ويژه کشورهاي اسلامي را آن طور که بايد نمي شناسد، و اين گونه است که مي توان دريافت، يک شناخت ناقص و کلي اگر پايه و اساس شکل گيري فکر و ايده يي شود تا چه اندازه مي تواند کاربرد داشته باشد و موثر باشد. هرچند گاهي در جهان سياست چنين اتفاق هايي نيز رخ مي دهد ولي به عبارتي شايد حق با دکتر محمدعلي اسلامي ندوشن باشد که در مقاله اش «کدام رويارويي» ابراز داشت که هانتينگتون شرق را نمي شناسد. در گفت وگويي که با وي داشتم دليل اين اظهارنظر را جويا شدم و چنين پاسخ گرفتم؛ «اينکه گفتم آقاي هانتينگتون شرق را نمي شناسد، براي آن است که شرق بسيار تودرتوست، مي تواند بگويد ف و منظورش فرحزاد نباشد. تمدن غرب رابطه ميان ماديت و معنويت را بسيار نزديک کرده، يعني معنويت را در خدمت ماديت قرار داده، ولي شرقي به يک دست اين دارد و به يک دست آن و از اين رو، اين دو مي توانند در حالت نامتوازن به سر برند و چه بسا ميان آنها برخورد هم پيش بيايد. در شرق - لااقل بخشي از شرق- هنوز امور معنوي با امور مادي در ارتباطند و اين بين آن دو تفاوت ايجاد مي کند. براي مثال هم اکنون فاصله ميان کره جنوبي و بلژيک کمتر است تا فاصله ميان دو محله شيعه نشين و سني نشين عراق. اين به آن معناست که عوامل ديگري به غير از اشتراک دين يا جغرافيا، همساني ها را ايجاد مي کنند. باورها زاييده شرايط زندگي هستند.»2 و چنين پاسخ هايي است که همچنان پس از سال ها که از طرح نظريه برخورد تمدن ها مي گذرد آن را با چالش مواجه مي سازد.

ديتر زنگهاس در کتاب خود که پژوهشي درباره فرهنگ ها و تمدن ها است به فرآيند نوسازي در جوامع نيز با دقت نگريسته و ريشه بسياري از مشکل ها را در همين روند نوسازي جست و جو مي کند که ارزش هاي فردگرايانه و جمع گرايانه يک فرهنگ و يک تمدن با دقت کمتري مورد ارزيابي قرار مي گيرد و گاهي به سرعت در مقابله يا مقايسه با ارزش هاي غربي سنجيده مي شود. همچنين به باور وي شکاف هاي فرهنگي در درون تمدن ها به شکل بارزتري موجود هستند و به اين ترتيب، آرا و انديشه هاي هانتينگتون را به پرسش مي گيرد؛ «... نبايد جاي شگفتي باشد که بررسي هاي بين المللي در مورد سيماي ارزشي جوامع ثابت کرده است شکاف هاي فرهنگي برجسته موجود ميان تمدن ها نيست، بلکه عملاً درون خود هر يک از تمدن هاي يادشده و درون يکايک جامعه هاست. به ويژه مطالعات مذکور نشان مي دهد در سراسر عمر تمامي تمدن ها، سيماي ارزشي جوامع، در سطوح قابل مقايسه روند توسعه، بيشتر مشابه بوده اند تا متفاوت، و اين امر نشان دهنده آن است که عامل قطعي براي هر سيماي ارزشي، ميراث تمدني مورد بحث نيست بلکه سطح توسعه يي که آن تمدن تاکنون به آن رسيده است عامل قطعي به شمار مي رود. بنابراين از روي جهت گيري ارزشي يک فرهنگ مسلط سنتي به دشواري مي توان به تسلط جمع گرايي يا فردگرايي پي برد. بايد بيشتر به درجه نوسازي و پيامدهاي آن و نيز به نوع مرحله نوسازي توجه شود. هرچند اگر تفاوت ميان سيماي ارزشي يک جامعه کاملاً مدرن شده و يک جامعه کمتر مدرن شده (در درون يک تمدن) خيلي بيشتر از تفاوت ميان بسته هاي ارزشي جوامعي باشد که (در تمدن هاي متفاوت) از مراحل مشابه توسعه برخوردارند- يعني يک موقعيت از لحاظ اجتماعي محتمل و به يقين قابل اثبات- آنگاه بحث فرهنگي بين المللي که به تازگي درگرفته است3 غيرواقع بينانه به نظر خواهد رسيد زيرا اين بحث بر اين فرض استوار است که هر تمدني سيماهاي ارزشي اختصاصي و يکساني دارد که عمدتاً از توصيف دنياي فکري و مذهبي متعلق به خودش ناشي شده است و به عنوان جلوه يي از روح فرهنگي هر فرهنگ مورد تفسير قرار گرفته است.»4

اما در زمينه روابط بين فرهنگي در دنياي کنوني شايد آنچه آمارتيا سن گفته و نوشته است بيش از ديگران جاي انديشيدن داشته باشد زيرا به عبارتي وي با طرح انديشه هاي تازه خود هم دريچه تازه يي براي تحليل وضعيتي که در آن به سر مي بريم ارائه کرده و هم سستي هاي نظريه برخورد تمدن ها را آشکارتر کرده است. فريدون مجلسي مترجم و پژوهشگر در اين باره مي گويد؛ «از نظرات آمارتيا سن چنين بر مي آيد که از ديدگاه او هانتينگتون معلول را به جاي علت گرفته است. يعني اگر گسل فرهنگي وجود دارد که وجود دارد، ناشي از اختلاف فاز در تحولات فرهنگي در ميان جوامع جهان کنوني و بحران هويت است. اما اين اختلاف فازها هم پديده هاي تازه يي نيستند. سن مي گويد در درازاي تاريخ فقط چند قرني است که به اصطلاح عاميانه دري به تخته خورده و غرب در زمينه هاي علمي و مادي پيشي گرفته است، در حالي که در همين دوران با رفتارهاي تبعيض آميز و نژاد پرستانه ناشي از تصور اصالت برتري و غرور خود رفتارهاي اخلاقي و اجتماعي و سياسي قابل سرزنشي داشته است. و پيش از آن طي سه هزار سال گذشته اين فرهنگ هاي ايراني- اسلامي و هند و چين بوده اند که برتري و پيشگامي داشته و فرهنگ غرب را تغذيه و تقويت کرده اند. خانم کران دساي نويسنده نامدار عصر ما در رمان برجسته خود به نام ميراث سراب که جايزه بوکر را نيز ربوده است، ضمن اشاره يي به رفتارهاي تلخ و اهانت آميز دوران استعمار انگليس در همين مرحله لابد توسعه تمدن غرب، براي نمونه به عبارتي از اچ. هاردلس اشاره مي کند که در قرن 19 کتابي در اندرز به هنديان به نام راهنماي آداب داني نجيب زاده هندي نوشته و در آن اشاره کرده بود؛ «نجيب زاده هندي با همه احترامي که براي خودش قائل است، نبايد وارد بخشي بشود که به اروپاييان اختصاص يافته است، همچنان که نبايد وارد کالسکه يي شود که ويژه بانوان است، گرچه ممکن است عادات و رفتارهاي اروپايي را اکتساب کرده باشيد و اين جسارت را داشته باشيد که نشان دهيد از هندي بودن شرمسار نيستيد...) اين سخنان گرچه امروز عجيب و مسخره مي نمايد، اما در واقع در تحليل هانتينگتون و با در مقابل قرار دادن تبعيض آميز فرهنگ ها که لابد فرهنگ مسيحي غربي در آن برجستگي و حقانيت دارد، رگه هايي از اين تفکر نژاد پرستانه را مي توان يافت. آمارتيا سن نيز در همين زمينه به خاطره يي بسيار تازه يعني در زماني که با داشتن عنوان برنده جايزه نوبل رياست ترينيتي کالج دانشگاه کمبريج را بر عهده داشت، مي نويسد در سفري در بازگشت به هند، افسر مهاجرت فرودگاه لندن با ديدن گذرنامه هندي او، طبق معمول بسيار دقت و موشکافي کرد. تا اينکه در فرم پرسشنامه به جايي رسيد که نشاني اقامتگاه او را طي اقامت در انگلستان پرسيده بودند و او نوشته بود در دانشگاه کمبريج؛ اقامتگاه ويژه رئيس ترينيتي کالج. آنگاه افسر مهاجرت که گويي يک هندي را طبيعتاً براي چنان مقامي قابل نمي دانست، از او مي پرسد آيا از دوستان رئيس کالج است؟ و آمارتيا سن مي گويد از خود پرسيدم آيا از دوستان خودم هستم؟ و وقتي خودم را واجد چنين صفتي يافتم و پس از اندکي مکث گفتم آري، افسر که از اين تاخير مشکوک شده بود ساعت ها او را نگاه مي دارد تا بتواند هويت او را تسجيل کند... سن تاکيد بر هويت هاي واحد و همگون را که گويي مي خواهند همه انسان هاي جوامع خود را در قالب هاي يک شکل قرار دهند. فاصله و اختلاف فرهنگي شهرمدار و روستامدار که مدل کوچکي از اختلاف فرهنگي مورد اشاره هانتينگتون است، در درون کشورهاي جهان سومي هم وجود دارد، گاهي منجر به انقلاب ها و جابه جايي هاي حاکميت از شهرمداري به روستامداري هم مي شود، که طي موج هاي بعدي، تکرار معکوس اين تحول از روستامداري به شهرمداري در درون اين جوامع چالش هاي ديگري را ايجاد مي کند تا سرانجام در جايي به تعادل اجتماعي برسد. تنها تفاوت در جهان کنوني اين است که اين تعادل در غرب چند دهه زودتر رخ داده است، در ژاپن قدري ديرتر آمده است، و جوامع ديگر در مراحلي از اين تحول هستند، يا بعضاً در آستانه آغاز آن قرار دارند. آمارتيا سن مي گويد انسان هاي فرهيخته که تنوع هويتي دارند حوزه هاي ارتباطي و دوستي آنها گسترش مي يابد، با جوامع مختلف خود را تطبيق مي دهند و ضد خشونت عمل مي کنند.»5

پي نوشت ها؛------------------------

1- زنگهاس، ديتر، برخورد درون تمدن ها، ترجمه پرويز علوي تهران، اختران، 1388، ص 127

2- برگرفته از گفت وگوي نگارنده با دکتر اسلامي ندوشن، براي مطالعه بيشتر نگاه کنيد به؛ فرهنگ ها و تمدن ها برخورد يا گفت وگو، تهران، انتشارات اطلاعات، 1388

3- منظور موضوع برخورد تمدن هاي ساموئل هانتينگتون است.

4- زنگهاس، ديتر، برخورد درون تمدن ها، ترجمه پرويز علوي تهران، اختران، 1388، ص 18

5- برگرفته از گفت وگوي نگارنده با فريدون مجلسي، ضميمه روزنامه اعتماد، 8 شهريور 1388

1- در خبرها آمده بود جايزه گفت وگوي جهاني که در سال 2009 پديد آمده، به محمد خاتمي و داريوش شايگان تعلق گرفت. برگزيدگان، جايزه خود را در ژانويه سال 2010 و در مراسمي در دانشگاه آرهوس کپنهاگ دريافت خواهند کرد... اکنون و در اين مجال نگاهي به کوشش هاي فرهنگمداران ايراني که در دوران معاصر همواره انديشه «گفت وگو» و موضوع گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها دغدغه اساسي شان بوده، مي تواند بيش از هر زمان قابل توجه و تامل باشد.

2- در تابستان 1967 سمينار بين المللي دانشگاه هاروارد براي بررسي مسائل جهان و امريکا به رياست هنري کيسينجر (وي در آن زمان استاد دانشگاه هاروارد بوده است) تشکيل مي شود. در اين سمينار که جنبه دولتي نداشته و در دعوت از افراد، تنها به شخصيت علمي و فرهنگي آنان توجه مي شده، دکتر محمدعلي اسلامي ندوشن نيز از ايران دعوت مي شود تا در ميان نمايندگان حدود 40 کشور جهان سخن بگويد. وي در پايان سخنراني اش پيشنهاد مي کند مجمعي از انديشمندان و فرهنگمداران جهان تشکيل شود و در آن مسائل مهم دنيا بررسي و به بحث گذاشته شود تا به اين ترتيب نمايندگان ملت ها نيز بتوانند ديدگاه خود را درباره آنچه در جهان مي گذرد بيان کنند و به عبارتي دنيا يک تريبون آزاد داشته باشد تا به دور از دخالت دولت ها، فرهنگ هاي کشورهاي مختلف از طريق نمايندگان شان با هم روبه رو شوند و براي حل و رفع مشکل ها و مسائل جهان چاره يي بينديشند. با وجود استقبال شرکت کنندگان در سمينار از پيشنهاد دکتر اسلامي ندوشن و طرح دوباره آن در دهلي نو (در انجمن دوستي ايران و هند) اين پيشنهاد خردمندانه به اجرا درنمي آيد...

3- در اکتبر 1977 تهران و يونسکو ميزبان نخستين مجمع جهاني گفت وگوي فرهنگ ها بودند و گروهي از انديشمندان و پژوهشگران ايراني و خارجي همچون داريوش شايگان، هانري کربن، عبدالجواد فلاطوري، ژان برن، کريستيان ژامبه، احسان نراقي، ژان لويي وييارد، آرامش دوستدار، روژه گارودي، توشيهيکو ايزوتسو و... گرد آمدند تا درباره موضوع هايي مانند تبادل ميان فرهنگ ها، نقش انديشمندان شرق و غرب در زمينه فلسفه، اديان و نکات مشترک آنها و... به سخنراني، بحث و گفت وگو بپردازند. سخنران افتتاحيه آن همايش نيز داريوش شايگان بود. وي با اين پرسش که «با توجه به تاثير جهانگير انديشه غربي آيا امکاني براي گفت وگوي واقعي ميان تمدن ها وجود دارد؟» طرح موضوع کرد تا روند همايش بر اين اساس آغاز شود و گفت وگو ميان انديشه هاي گوناگون جريان يابد...

4- در تابستان 1993 انتشار مقاله «برخورد تمدن ها» در نشريه فارين افيرز (وابسته به شوراي روابط خارجي امريکا) ذهن بسياري از فرهنگمداران و سياست پيشگان را در سراسر گيتي به خود مشغول ساخت زيرا ساموئل هانتينگتون برخورد تمدن ها را چارچوب مفهومي يا پارادايم تحليل رويدادها و دگرگوني هاي پس از جنگ سرد خواند. هانتينگتون پس از طرح اين موضوع که هويت تمدني به طور روزافزون اهميت خواهد يافت، تمدن هاي زنده جهان را به هفت يا هشت تمدن بزرگ تقسيم کرده (تمدن هاي غربي، کنفوسيوسي، ژاپني، اسلامي، هندو، اسلاو، ارتدوکس، امريکاي لاتين و همچنين تمدن آفريقايي) و خطوط گسل ميان اين تمدن ها را منشاء درگيري ها و تقابل هاي آينده برشمرد. وي با طرح موضوع غرب در برابر سايرين به عبارتي ابراز داشت مرزبندي ها و صف آرايي هاي تازه بر اساس تمدن ها شکل مي گيرد و کانون رويارويي هاي آينده بين تمدن غرب و جوامع اسلامي- کنفوسيوسي خواهد بود. هانتينگتون باور داشت برخورد تمدن ها در سياست جهاني مسلط خواهد شد. اما وي از بسياري واقعيت ها نيز چشم پوشيده بود؛ برخوردهاي درون تمدني در غرب را ناديده انگاشته بود، با برجسته کردن روابط ميان فرهنگ ها و تمدن ها در دنياي قديم و در درازاي تاريخ و پيوند ناسازگار آن با مناسبات دنياي جديد در پي ارائه فهمي از مناسبات کنوني جهان بود که خود جاي پرسش داشت.

مسائل مهمي چون رشد جمعيت، مسائل محيط زيست و... را چندان مورد توجه قرار نداده بود و... و مهم تر از همه اينکه نظريه هانتينگتون به «هراس از ديگري» مي انجاميد و اين خطرناک ترين آسيبي بود که انديشه وي پديد مي آورد... اما پس از انتشار مقاله برخورد تمدن ها نقدهاي فراواني درباره آن منتشر شد و ايرانيان نيز هانتينگتون را بي پاسخ نگذاشتند. دکتر اسلامي ندوشن نخستين شخصيت ايراني بود که در مقاله يي به نام «کدام رويارويي» پاسخي محکم و مستدل به ادعاهاي هانتينگتون داد... همچنين دکتر سيدحسين نصر نيز ضمن نوشتن مقاله يي، «برخورد تمدن ها و سازندگي آينده بشر»، با برگزاري نشست ها و سمينارهاي بين المللي براي گسترش تفاهم ميان فرهنگ ها کوشش هايي انجام داد...
5- سازمان ملل متحد پس از طرح موضوع گفت و گوي تمدن ها از سوي ايران، اين پيشنهاد را با راي و نظر موافق جامعه جهاني به تصويب رساند و سال 2001 سال گفت و گوي تمدن ها نامگذاري شد. همچنين مجمع عمومي سازمان ملل متحد پشتيباني خود را با قطعنامه هاي 23/53 ، 113/53 و 23/55 از پيشنهاد کارآمد ايران نشان داد و نخبگان، انديشمندان و سياستمداران جهان همچون کوفي عنان، کوئيچيرو ماتسوئورا (مديرکل يونسکو)، خوزه ماريا ازنار، يوشکا فيشر، آنا ليندت، خاوير سولانا، کلاوس شواب (رئيس مجمع جهاني اقتصاد)، کاتپالي سري ني واسان (رئيس مرکز بين المللي فيزيک نظري)، آلفونس لينگيس (استاد دانشگاه ايالتي پنسيلوانيا)، اگوستين برکه (استاد دانشگاه پاريس) و... در سخنراني هاي خويش پيشنهاد ايران و طراح آن، محمد خاتمي را ستودند... آنچه محمد خاتمي در موضوع گفت و گوي فرهنگ ها و تمدن ها با جهانيان در ميان گذاشت، انديشه يي پويا و برآمده از فرهنگ و تمدن ايران بود؛ فرهنگ و روحيه يي که بر اساس مدارا شکل گرفته و خشونت را برنمي تابد. خاتمي «گفت و گو» را راه حلي واقع بينانه و سودمند براي بهبود بخشيدن به روابط ميان فرهنگ ها و تمدن ها (بخوانيد ملت ها) برشمرد و بر اين نکته مهم نيز تاکيد مي کرد که تلاش براي «شناخت ديگري» به شناخت بهتر از خود مي انجامد و به اين شکل مي افزود «ستيز با ديگري» در دنياي جديد جايي نخواهد داشت. و اين بار صدا و سخني انسان دوستانه از يک فرهنگمدار در عرصه سياست جهاني طنين انداز شد و کمترين نتيجه آن شنيده شدن صدايي بود که سال ها در ميان هاي و هوي سياست پيشگان آرزوي اينکه جهان به لب پرخنده يي تبديل شود را ناممکن کرده بود... به اميد آنکه زمزمه زيستن در جهان گفت وگو سرانجام به زوال انديشه هاي ديگرستيز بينجامد.